शिक्षा प्रणाली सुधारमा ISO 21001 को महत्व बढ्दो
काठमाडौं । गोकर्णेश्वर नगरपालिका वडा नं. ४ स्थित गोकर्णेश्वर लाइट एकेडेमी ले आजका विद्यार्थीहरू भोलिका राष्ट्रनिर्माता मात्र नभई विश्व बजारका प्रतिस्पर्धी नागरिक पनि भएकाले शिक्षा प्रणालीलाई भविष्य–उन्मुख बनाउने आवश्यकता बढ्दै गएको जनाएको छ।
विद्यालयका अनुसार वर्तमान शिक्षण पद्धति अझै पनि ज्ञान (Knowledge) र बुझाइ (Understanding) मा केन्द्रित रहेको अवस्थामा त्यसलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता विकासतर्फ थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। शिक्षाविद्हरूका अनुसार विद्यार्थीले केवल जानकारी प्राप्त गर्ने र सिद्धान्त बुझ्ने मात्र होइन, सिकेको ज्ञानलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्ने Application तथा विश्लेषण, नवप्रवर्तन र समस्या समाधान गर्ने Higher Ability विकास गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नु आजको प्रमुख चुनौती बनेको छ।
विश्व शिक्षा प्रणाली अहिले Outcome Based Education, Skill-Based Learning, Digital Integration, Innovation र Continuous Improvement जस्ता अवधारणामा आधारित हुँदै अघि बढिरहेको छ। आजको विश्व बजारलाई केवल जानकारी राख्ने जनशक्ति होइन, जटिल समस्याहरू समाधान गर्न सक्ने, प्रविधिसँग अनुकूलन गर्न सक्ने, नैतिकता र उत्तरदायित्वसहित निर्णय लिन सक्ने तथा परिवर्तनशील वातावरणमा नेतृत्व गर्न सक्ने दक्ष जनशक्ति आवश्यक रहेको विज्ञहरू बताउँछन्।
Artificial Intelligence, Automation, Global Competition र Sustainability जस्ता विषयहरूले श्रम बजारलाई पुनः परिभाषित गरिरहेका बेला यदि शिक्षा प्रणाली केवल सैद्धान्तिक प्रश्न–उत्तर र परीक्षामुखी मूल्यांकनमै सीमित रह्यो भने उत्पादन हुने जनशक्ति विश्व प्रतिस्पर्धामा पछाडि पर्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
आज अधिकांश परिवारमा एक वा दुई सन्तान मात्र हुने भएकाले अभिभावकहरूले आफ्नो जीवनको ठूलो लगानी सन्तानको शिक्षामा गर्ने गर्छन्। त्यसैले अभिभावकहरूको अपेक्षा आफ्ना सन्तान सक्षम, आत्मनिर्भर र विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धी बन्ने रहेको शिक्षाविद्हरूको भनाइ छ। यस सन्दर्भमा अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त ISO 21001 लाई शिक्षण संस्थाका लागि महत्वपूर्ण व्यवस्थापन मापदण्डका रूपमा हेरिएको छ।
ISO 21001 ले शिक्षालाई केवल अध्यापन प्रक्रियामा सीमित नराखी Educational Organizations Management System (EOMS) का रूपमा व्यवस्थित गर्न जोड दिन्छ। यस प्रणालीमा विद्यार्थी–केन्द्रित दृष्टिकोण, सरोकारवालाको सन्तुष्टि, जोखिममा आधारित सोच, प्रमाणमा आधारित निर्णय, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व तथा निरन्तर सुधारलाई संस्थागत संस्कारका रूपमा कार्यान्वयन गरिन्छ। ISO 21001 को मूल उद्देश्य शिक्षा प्रणालीलाई ज्ञान र बुझाइमा सीमित नराखी व्यवहारिक प्रयोग, विश्लेषण, नवप्रवर्तन तथा वास्तविक जीवनका चुनौती समाधान गर्न सक्ने क्षमतातर्फ उन्मुख बनाउनु रहेको बताइएको छ। यसका लागि संस्थागत स्तरमा स्पष्ट Vision, Quality Policy, Measurable Objectives, Monitoring and Evaluation Mechanism, Stakeholder Feedback System, Risk Management Framework तथा Continuous Improvement Cycle आवश्यक पर्ने उल्लेख गरिएको छ।
आज शिक्षा केवल भवन, बोर्ड र पाठ्यपुस्तकको सीमित विषय नभई रणनीतिक व्यवस्थापन, गुणस्तर आश्वासन र विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धात्मक तयारीसँग जोडिएको विषय बनिसकेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार व्यवस्थापन प्रणाली अपनाउन सके शिक्षण संस्थाहरू केवल प्रमाणपत्र वितरण गर्ने संस्था नभई भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवार शैक्षिक संगठनका रूपमा स्थापित हुन सक्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ। अन्ततः शिक्षा केवल डिग्री प्रदान गर्ने प्रक्रिया नभई मानव क्षमताको समग्र विकास गर्ने दायित्व भएकाले Knowledge बाट Understanding, Understanding बाट Application र Application बाट Higher Ability सम्मको यात्रालाई सुनिश्चित गर्नु आजको आवश्यकता बताएका छन्।
